Misschien ken je de uitspraak wel dat de geschiedenis zich telkens zou herhalen, en hoewel ik volkomen begrijp waar dat idee vandaan komt durf ik dat nog net niet te zeggen. Nederland heeft immers niet een nieuwe VOC opgericht en Hitler staat niet nogmaals aan het roer van Duitsland. Er zijn daarentegen wel een hoop gelijkenissen te vinden met hoe dingen in het verleden gegaan zijn, zoals aspecten van de Oekraïne-oorlog en ontwikkeling van het politieke landschap in Europa. Het kan zijn dat dat toeval is, maar het kan ook zijn dat de mens in honderd jaar geen steek is veranderd, of dat er überhaupt geen herhaling plaatsvindt omdat er niets is om te herhalen.
Op de engelstalige Wikipedia staat een mooi artikeltje over ‘historical recurrance’ (=historische herhaling), waaruit blijkt dat dit concept teruggaat tot de oudheid en Griekse filosofen. Toen ging dat eerder over cosmologische herhalingen dan specifieke historische gebeurtenissen op aarde, voornamelijk aangevoerd door Griekse historici als Polybius en Dionysius, maar ook relatief recent zijn er nog mensen bezig geweest met het concept van historische herhaling op de schaal van grootschalige gebeurtenissen waaronder de Tweede Wereldoorlog. Australiaans historicus G. W. Trompf heeft het in zijn werk ‘The Idea of Historical Recurrence in Western Thought’ heeft hij het over verschillende categorieën van historische herhaling. Vrij vertaald zijn dat: cyclisch, fluctuerend, wederkerig, heropgevoerd, en herstart/opnieuw oplevend. Als je hier meer over wil lezen, check dan zeker even de betreffende Wikipedia-pagina of het werk van de beste man.
Veranderingen binnen het politieke landschap
Voordat ik hierover begin, wil ik even duidelijk hebben gemaakt dat ik onze huidige tijd niet direct wil gijzelen met misplaatste WO2-vergelijkingen (in tegenstelling tot een niet nader te benoemen volksgroep gedurende corona…). De jaren dertig van de vorige eeuw waren een unieke en enorm donkere periode van menselijke desintegratie die nauwelijks te rijmen is met het comfortabele geklaag in ons huidige wereldje. Ik hou me dan ook strak aan de wijsheid van de titel: geschiedenis herhaalt zichzelf niet, maar het lijkt er wel verdomd veel op.
Gelukkig hebben we in Nederland nog lange niet te maken met loopgravenoorlogen en razzia’s, maar je ziet wel de mechanica van de aanloop naar een Europees conflict griezelig helder terug. Werp eens een blik op de ontvouwing van het politieke landschap in zowat heel Europa, inclusief Nederland. Focus dan eens op de rechterkant van het spectrum. Sinds jaar en dag is daar een enorm aanbod én een zorgwekkende hoge vraag naar.
Van de gevestigde VVD tot luidruchtige splinterpartijen en bewegingen als Forum voor Democratie, het aantal rechte en nationalistische smaken is bijna te veel om op te noemen. Een aanzienlijk deel daarvan zit bovendien niet te pielen in het politieke midden, maar schuurt echt tegen het uiterste randje aan. Het discours is aan het verharden, de vijand wordt zorgvuldig gekozen en instituten worden van binnen uitgehold (een goed voorbeeld zijn de VS van Amerika). Dat is iets wat je in de Weimarrepubliek ook terugzag: democratieën worden zelden vermoord met een staatsgreep, maar plegen eerder zelfmoord via het stembureau.
Digitale echokamers
De moderne twist waar de oude Grieken zich natuurlijk geen raad mee wisten; de snelle digitalisering van deze aardkloot. Vroeger duurde het wel even voordat je een maatschappij geheel gepolariseerd kreeg. Dat ging met pamfletjes en posters, en dat moest allemaal nog fysiek gebeuren. Vandaag de dag plemp je iets op feesboek of instagram en het algoritme doet de rest voor je.
Kunstmatige intelligentie en sociale media fungeren als een soort megafoon voor de meest losgeslagen groeperingen en turbo-losers, die vroeger gewoon in paviljoen 3 opgesloten zaten en waar je vervolgens nooit meer wat van hoorde. Nu zitten ze gewoon thuis, of nog erger, in de Tweede Kamer…
Vroeger (pas op, opa vertelt) had men nog tijd om een beetje na te denken over economische crises en politiek messianisme, maar nu word je zo gigantisch overrompeld door een scheepslading aan digitale ruis dat je meteen een standpunt in moet nemen op basis van zogenaamde ‘feiten’ die Ingrid gisteravond uit haar kut heeft lopen vissen. Hier een dikke tip: doe je eigen onderzoek!
Historisch afkijken
Niet alleen kwa politiek heeft deze tijd wel wat weg van honderd jaar geleden, ook hele specifieke gebeurtenissen in de recente geschiedenis lijken van elkaar afgekeken te zijn.
Pak anders het geval van Sudetenland erbij, 1938: Hitler eiste de teruggave van grensgebieden in Tsjechoslowakije onder het mom dat de etnisch Duitse minderheid daar werd onderdrukt en dat het ‘moederland’ hen te hulp zou moeten schieten. Verder deed Hitler de belofte geen oorlog te beginnen als hij zonder vragen Sudetenland mocht hebben. Dat die belofte volstrekt leeg was, hebben we geweten. Behalve Chamberlain… In ieder geval, zoiets zag je bijna gebeuren in de Oekraïne-oorlog, met de meest oostelijke regio’s. Bijna hadden we Putin dat stuk aangeboden, in de hoop dat er dan geen oorlog zou zijn. Ik kan je vertellen, die was er zeker wel gekomen.
Een andere gelijkenis is toch weer politiek. Sorry hoor… De opkomst van partijen zoals de AfD in Duitsland laat een hele gekke parallel zien met de vroege jaren 30 van de Nationalsozialistische Deutsche Arbeiterspartei (beter bekend als de NSDAP). En nee, ze lopen niet rond identieke bruine hemden en roepen niet openlijk tot een wereldoorlog, dat zou electorale zelfmoord zijn. Maar het systeem is identiek: bespeel de economische onvrede, cultiveer een diep slachtoffergevoel, frame de gevestigde media als nep en dehumaniseer migranten en minderheden als bron van al het slechte waar Duitsland zich in bevindt.